Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 3

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen kamu şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişki eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakalı ve Türk’e özgü manaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve mukannen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle kırlan ve giderek anonimleneşelendiren bir nazım biçimidir. ırlamakler ana kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki kuartetklere (üçlük veya ikilik de olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise kamu dilinde “saz” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yeniden edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

ırlamaknün mukannen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir kamu şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en kabartılı özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Kısaca hece adetsı itibarıyla bir sınırlama olmaz.

ırlamaklerin önemli çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. ırlamakler bu şekilde kamuın varlıkı olurlar ve kamuın her kesimine seslenme fail sanatkârlar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan yaygın bir musiki türüdür. ırlamakler çoğu yol, bir huy hikâyeı ya da bir kahramanlık huzursında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, nokta adlarının, ayrıca konuların birlikte değiştiği görüldüğü muhtevain, nerede doğduklarını saptamak dermanleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere göre usulsüz ve usullü yırler olarak iki ayrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı muhtevaine vadi uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise ekseri sahne havaları nokta kızılır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da şikeste keyif adı verilmektedir.

Türklerde aksiyonlenen konulara göre de sınıflama fail yazarlar vardır. Mevzularına göre yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Huy yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Merasim yırleri
İş yırleri
Zıtlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Desise yırleri
Doğa ve hayvan yırleri
Zeybek havası ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve çığlıkklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri